The Cailleach, Godin van de Winter

Het is nu bijna Midwinter, de winter-zonnewende. Vorig jaar rond deze tijd schreef ik jullie over de geschiedenis van Yule en de heidense wortels van wat we nu het Kerstfeest noemen. Maar winter is niet alleen Yule. Het is ook de tijd van de Cailleach, de Keltische godin van de winter.

De Cailleach is de oude vrouw, de hag, de heks, met een afschrikwekkend uiterlijk. Zij is de oergodin. Ze is oud, rimpelig, bleekblauw en altijd gesluierd. Haar tanden zijn rood en zwart. Soms heeft ze maar 1 oog en haar kleding is versierd met schedels. Eén van haar attributen is een hamer waarmee ze bergen kan maken en breken en onweer kan laten ontstaan. Ze is de godin van de winter, in die hoedanigheid heet ze Cailleach Bhéarra. Maar ze is ook de godin van het weer, ze is de leidster van de hongerige wolven in de winter. Ze kan lopen over bergtoppen en ze beheerst stromen en rivieren. Ze is een scheppende god, ze maakt en verandert het landschap. Vooral in Ierland en Schotland zijn veel plekken aan haar gewijd en bestaan er talloze verhalen over hoe zij een bepaalde plek heeft laten ontstaan. Haar kracht is scheppend en vernietigend, net als de aarde. Zij is de oude godin van het land. Zij heeft Schotland gemaakt toen ze over het land liep en rotsen en turf uit haar mand liet vallen. Ze wordt de moeder van alle goden en godinnen genoemd.

Etymologisch is het lastig om precies te achterhalen waar de naam vandaan komt. Er zijn een aantal verklaringen. De meest gebruikte is dat Cailleach komt van het oude Gaelic woord caille, sluier, en caillech, de gesluierde. Tegenwoordig heeft Cailleach als betekenis oude vrouw of heks. Een meisje heet in het Schots Gaelic caileag en afgeleiden van het woord Cailleach worden op verschillende manieren in Schots en Iers Gaelic gebruikt. In diverse oude Ierse verhalen heeft ze andere namen. Zo heet ze ook wel Digde, Milucra, Biróg, Beira of Buach. Soms wordt ze ook geassocieerd met Sheela-na-Gig. Waar ze in Schotland een deel van het jaar oud is en een deel van het jaar een verjongende slaap of rust heeft, had ze in de Ierse verhalen 7 jeugdige periodes waarin ze ook verschillende partners heeft gehad, maar is ze nu voor eeuwig oud. In de Europese mythologie wordt ze in verband gebracht met Baba Yaga, Holle, Hel en Perchta. Ook zijn er rondom de Cailleach verhalen van de Wilde Jacht. Ze vertoont in sommige verhalen ook overeenkomst met Nicnevin of Gyre Carling, de godin die in de laaglanden van Schotland werd vereerd rond Samhain.

IMG_6345-2
Ben Nevis

Ze woont op de top van Ben Nevis, dat is haar zetel. Maar door heel Schotland zijn talloze plekken die haar naam dragen of met haar verbonden zijn. Steencirkels en staande stenen zijn plekken waar je haar tegen kunt komen. Tussen de eilanden Mull en Jura ligt een gigantische maalstroom, een draaikolk, de Corryvreckan Pool. Deze naam is afgeleid van het Gaelic Coire Bhreacain, de ketel van het kleed (Cauldron of the plaid). Dit is de plek waar de Cailleach haar omslagdoek wast voor de winter. Als ze dit doet kun je het geweld van het water zelfs nog op het land horen. De draaikolk is door haarzelf gemaakt om een Schotse prins te laten verdrinken. De heerschappij van de Cailleach begint ieder jaar met Samhain. Drie dagen voor Samhain maken haar bedienden de draaikolk klaar. Op Samhain rijdt de Cailleach met haar 8 andere godinnen/helpers vanaf haar residentie op de Ben Nevis naar de zee om in Corryvreckan Pool haar doek te wassen. Haar verschijning kon zo reusachtig zijn dat de zee slechts tot haar knieën kwam terwijl ze stond te wassen. Als ze klaar was, was haar doek week maagdelijk wit, klaar voor de winter. Hierna reed ze gehuld in haar doek over het hele land om met haar staf de vorst in de grond te brengen en met haar deken een witte sluier over het landschap van Schotland te leggen… sneeuw. In werkelijkheid wordt de draaikolk van Corryvreckan onder meer veroorzaakt door een hoge rotspunt onder water die er voor zorgt dat het inkomende water van de Atlantische Oceaan verandert in een draaiende massa. Deze rotspunt heeft heel toepasselijk de naam An Cailleach gekregen.

Ze is ook de hoedster van de herten. In de hele Schotse folklore zijn herten en rendieren belangrijk en hier zijn meerdere goden en godinnen mee verbonden. De Cailleach is er eentje van. Zij beschermt de herten tegen jagers die meer nemen dan ze nodig hebben. Als ze dat doen kan zij ze laten verdwalen in sneeuw en storm en er voor zorgen dat ze nooit meer thuis komen. Als ze alleen dat nemen wat ze nodig hebben en eerlijk jagen, laat de Cailleach ze gewoon hun werk doen. Haar rol als weergodin maakt dat ze sneeuw en storm kan oproepen wanneer ze wil. Zij is de heerseres van de winter en zij bepaalt hoe lang de winter duurt. Tegen het einde van de winter komt Bride of Brigid, godin van de warme helft van het jaar, tevoorschijn. Waar Brigid de aarde doet ontwaken om weer leven te brengen en planten weer te laten groeien, doet de Cailleach haar best om nog wat laatste winterse speldenprikken uit te delen tot ze daadwerkelijk wordt overwonnen door Brigid die tot Samhain mag heersen over het land. Volgens de legende gaat de Cailleach op 1 februari, Imbolc, traditioneel de dag waarop Brigid wakker wordt, hout halen om de rest van de winter door te komen. Als het op die dag mooi weer is kan ze veel hout sprokkelen en de winter dus nog een hele tijd laten duren. Is het op 1 februari slecht weer, dan blijft ze liever niet te lang onderweg voor haar hout. Haar voorraad zal dan snel opraken en de winter zal dus snel klaar zijn. Vandaar ook allerlei rijmpjes en weersvoorspellingen op 1 februari die vertellen hoe lang de winter nog zal duren. In de lente is er meer kans dat ze haar stormen laat opsteken die ze samen met de 8 andere vrouwen die bij haar zijn oproept. Deze storm-vrouwen worden in het Gaelic de Cailleachan, storm hags genoemd.
Afhankelijk van de streek vind de troonswisseling tussen de twee godinnen plaats rond de lente-equinox of met Beltaine. De Cailleach gaat dan terug naar de Ben Nevis voor een verjongende slaap zodat ze klaar is voor de volgende winter.
Als scheppende kracht en godin van het land is ze ook godin van het graan. Als het graan geoogst wordt aan het einde van de zomer zit haar geest, haar kracht, in het laatste stukje graan. Dit moet daarom omgeven met rituelen geoogst worden. De verschillende oogstrituelen die in Schotland met haar verbonden zijn beschrijf ik in het blog over de herfst-equinox.
In een deel van het Gaelic sprekende gebied is ze de godin van de nieuwgeborenen en moeten kinderen die op de wereld komen haar zegen krijgen.

100_6171
Zicht op de Red Cuillin Range met de Beinn na Callaich

Behalve de plekken die ik al noemde, Corryvreckan en Ben Nevis, zijn er nog veel meer plaatsen die aan haar gelinkt worden in Schotland (in Ierland ook, maar ik beperk me nu tot Schotland).
In Glen Lyon ligt kleinere vallei, Glen Cailleach. Hier is een plek die aan de Cailleach gewijd. Er staat een klein bouwwerk wat de hut van de Cailleach moet representeren, Tigh nam Bodach. Ieder jaar aan het begin van de zomer, met Beltaine, worden een aantal bijzonder gevormde, op mensen lijkende, zandstenen die in deze hut staan naar buiten gedragen en aan het einde van de zomer, met Samhain, worden ze weer naar binnen gebracht. Deze stenen stellen de Cailleach, haar man Bodach en haar kinderen voor. Hoe oud dit gebruik is weet niemand precies, maar experts geloven dat het gebruik al erg lang zou kunnen bestaan. Volgens een legende heeft de lokale bevolking van de vallei de Cailleach ooit onderdak geboden toen ze het nodig had. Als dank liet ze de stenen achter met de belofte dat als de bevolking ook goed voor de stenen zorgde, zij er voor zou zorgen dat de vallei altijd vruchtbaar was en veel voedsel opbracht.
Ben Cruachan is een plek waar ze sterk mee verbonden is. Eén van haar namen is Cailleach nan Cruachan, de heks van Cruachan. Toen ze op een dag in slaap viel op de berg overstroomde de bron waar ze voor moest zorgen. Dit resulteerde in een meer onderaan de berg, Loch Awe.
A’ Chailleach is een berg in Wester Ross, bij Kinlochewe, genoemd naar de Cailleach.
Op Skye ligt het gebergte de Cuillin. Eén van de bergen van de Red Cuillin draagt haar naam, Beinn na Caillich, de berg van de oude vrouw.
In Argyll and Bute, op de weg tussen Kilberry en Tarbert ligt Cailleach’s Seat, de stoel van de Cailleach. Reizigers onderweg naar de boot naar Mull moesten als ze daar voorbij kwamen een steen op de stoel gooien. Lukte dat, zou de reis veilig verlopen. Viel de steen naast de stoel dan zou de reis minder goed verlopen.
Op het eiland Gigha, een klein Hebriden eiland voor de kust bij Argyll, ligt een heuvel met daarop twee bijzonder gevormde stenen, dit zijn de Cailleach en de Bodach, haar man.
Ze is gezien op de hellingen van Schiehallion, bij Loch Eilis een plek die Cnoc nan Caileachheet en bij Loch Tay vinden we Creag na Caillich.
Ook in Noord Engeland zijn een paar plekken waar de Cailleach in de folklore leeft. In Yorkshire, bij de kerk van Rudston, staat een enkele staande steen. Dit zou de versteende vorm van de Cailleach zijn. Als haar tijd voorbij is in de lente zou ze haar staf verstoppen onder een hulststruik en verstenen tot de winter weer komt.

IMG_2973
Cuillin Mountain Range, Isle of Skye

Midwinter is daarmee het moment waarop de Cailleach volop heerst en het is aan haar hoe winters en koud Yule en het begin van ons moderne nieuwe jaar gaan worden.

Blessed Yule