Samhain

De herkomst van Halloween
De naam Samhain komt uit het Keltisch en was voor de Kelten het feest dat zowel het einde van de zomer als het begin van de winter markeerde. De periode precies tussen de lichte en de donkere tijd van het jaar. Het was de periode waarin dieren die zwak of oud waren geslacht werden en het vlees bewerkt werd om de winter mee te gaan. Het was de tijd waarin ze ook hun doden eerden. Tijdens Samhain geloofde men dat de sluiers tussen de wereld van de levenden en de geestenwereld het dunst waren. Daarom zou het in deze periode gemakkelijker zijn voor overledenen om contact met ons te maken en voor ons makkelijker om contact te leggen met de geestenwereld. Vandaar dat het ook een tijd voor divinatie (toekomst lezen) was. Men probeerde inzicht te krijgen in het komende jaar, in de oogst, de oorlogen, etc.
in Ierland vierde men rond Samhain een groot feest waarbij iedereen uit de wijde omtrek bij elkaar kwam om te danken voor het afgelopen jaar en vooruit te kijken en te plannen voor het komende jaar.
Toen Europa gekerstend werd verdwenen steeds meer Samhain feesten en gebruiken. De Christenen vieren Allerheiligen op de dag die vroeger Samhain was en later kwam daar Allerzielen bij. Omdat men vroeger de dag liet beginnen bij het vallen van het duister begon Samhain de avond voor 1 november, op 31 oktober dus. Vandaar dat deze avond later de naam All Hallow’s Eve kreeg, de avond van Allerheiligen. Dit werd verbasterd naar Halloween. In Gaelic heet november nog steeds Samhain of Samhainn.

Dit is het verhaal zoals je dat in de meeste paganistische of hekserij gerelaterde literatuur vindt. Maar als we kijken naar het historisch bewijs voor dit alles moeten we diep en goed graven. Dat is er bijna niet. In oude geschriften is niets terug te vinden over Samhain rites. Pas in de 17e eeuw worden dingen beschreven, waaronder het Samhain feest dat de High King van Ierland gaf bij de grafheuvel van Bru na Boinne (Newgrange). Maar dit is in een geschrift van een romantisch schrijver en de betrouwbaarheid van deze bron is discutabel.
In de Britse gebieden waar de Kelten woonden, laten we ze voor het gemak even gegeneraliseerd zo noemen, zijn nog steeds een boel gebruiken te vinden die uitgevoerd worden rond 31 oktober en kunnen duiden op een heidense oorsprong. Maar er zijn ook dingen die misschien te makkelijk aangenomen werden. Het verhaal is tegenwoordig dat enge kostuums bij Halloween horen omdat we boze geesten moeten verjagen. Deze boze geesten zouden dan voor de Kelten de geesten van hun voorouders geweest zijn die ze niet weg wilden jagen maar eren. Door de kerk zou dit als slecht bestempeld zijn en in de gekerstende versie van Samhain werden geesten verjaagd in plaats van vereerd. Hier komen we echter een onvolkomenheid tegen omdat pas sinds de 9e eeuw na Christus Allerheiligen gevierd werd op 1 november. Eerder was dit niet op 1 november, maar op 20 april of 13 mei. Dit laatste was de dag waarop alle martelaren vereerd werden. De Ierse kerk kende wel een dodendag op 1 november. De Keltisch Christelijke kerk had veel raakvlakken met het heidense Keltische geloof, maar deze kerk is langzaam uit beeld verdwenen na diverse concilies die stelden dat de kerk van Rome de enige juiste was. Samhain is in Ierland nog steeds een ‘quarter day’, in Schotland is Samhain als quarter day vervangen door St Maarten op 11 november.

Vlak voor Samhain valt de dag van de Iers/Schotse heilige Saint Oran (Odran/Odhran) of Iona, een heilige die samen met Columba de kerk op het Schotse eiland Iona heeft gesticht. Er bestaan verschillende verhalen over hem en eentje ervan is dat hij zich levend heeft laten begraven onder de fundamenten van de eerste kerk die Columba daar heeft gebouwd als offer omdat het gebouw anders niet kon blijven staan. Toen Columba later Oran nog een keer wilde zien en zijn graf opende wilde Oran er uit klimmen om de wereld weer te kunnen zien want er bestond geen hemel en geen hel vertelde hij aan Columba. Columba gooide het graf snel weer dicht met zand en sprak de woorden ‘Uir, Uir, air suil Odhrain! mun labhair e tuille comhraidh’ (vrij vertaald: aarde, aarde op Odran’s ogen, zodat hij niet meer onzin spreekt) want alleen in de hemel zou Oran’s ziel veilig zijn voor de zonden van de wereld, dat was hem in een visioen beloofd (Maclagan, 1894). Zijn feestdag is op 27 oktober en er is her en der een verwijzing te vinden dat zijn feestdag samen hing met gebruiken rondom bescherming tegen geesten en onheil. In Ierland en sommige Schotse gebieden smeerde men kippenbloed aan het huis als referentie naar Oran’s bloedoffer en ter bescherming van het huis. Dit gebruik verplaatste later naar 11 november, Sint Maarten.

Ook het idee dat Samhain een soort ‘nieuwjaar’ was voor de Kelten is pas in de 18e eeuw bedacht door een schrijver die van mening was dat de gebruiken die bekend waren door overlevering over de hele Britse eilanden wel veel weg hadden van gebruiken die men ook op 31 december of 1 januari deed. Daaruit trok hij de conclusie dat Samhain dus een soort oud en nieuw zou zijn geweest. Hiervoor is echter geen enkel bewijs. Het is niet eens gezegd of de Kelten wel dachten in jaren of dat alles gewoon cyclisch was en doorliep.

Wat wel vast staat is dat alle pre Christelijke volken feesten hadden voor de doden. De Romeinen vierden in februari de Paternalia, de Germanen hadden dodenfeesten, alhoewel daar weinig van opgeschreven is, en de Kelten ook. Wat we weten is overgeleverd middels feesten en gebruiken die nu nog bestaan of die bestaan in overgeleverde verhalen. Vooral in Noord Engeland, Wales, Schotland en Ierland vieren mensen tot op de dag van vandaag feesten en hebben ze riten rondom 1 november. Vaak met vuren, verkleden, eten en herdenken. In Wales viert men Nos Galan Gaeaf, de avond voor Galan Gaeaf op 31 oktober en 1 november. Dit is ook een dag waarop men gelooft dat de doden de levenden kunnen bezoeken.

Kortom, er zijn weinig ‘echte’ bewijzen over de betekenis van Samhain en mogelijke gebruiken in de vorm van geschriften, maar alle overleveringen en nu nog bestaande gebruiken duiden wel degelijk op een mogelijk winterfeest, oogstfeest, dodenfeest en het herdenken en eren van de overledenen.

669432A7-3030-41BA-B097-93209EFB0CAB

Waarom hollen we pompoenen uit met Halloween?
Sinds de 19e eeuw was het in Ierland, Engeland en Schotland gebruik om op 31 oktober een koolraap of biet uit te hollen, er een gezicht uit te snijden en hier een lichtje in te plaatsen. De naam Jack-o-Lantern kwam van de naam die men in Engeland gaf aan dwaallichtjes die mensen boven moerassen en veengebieden zagen. Deze lichtjes werden ook wel foolish fire of will-o-the-whisp genoemd. Deze uitgeholde bieten werden later, vooral in Amerika, vervangen door pompoenen. Soms werden ze bij ramen en deuren gezet om geesten buiten te houden.

Uitgeholde pompoenen heten dus ook wel Jack-o-Lanterns in Amerika en op de Britse Eilanden. Dit heeft naast de dwaallichtjes ook te maken met de legende van Jack, een arme sloeber en dief die de duivel te slim af was. In verschillende verhalen lukt het hem om de duivel te vangen en vast te zetten, of in een appelboom, of in een munt. Als de duivel omgeven is door kruizen kan hij niet ontsnappen. Jack laat de duivel weer gaan als hij belooft nooit zijn ziel te komen halen. Maar goed, iedereen gaat dood en dus ook Jack. Zijn inktzwarte ziel, donker geworden door verschillende misdrijven die hij heeft begaan, kon niet naar de hemel en de duivel had beloofd hem niet te komen halen voor de hel. Dus dwaalde Jack rond zonder lichaam. De duivel gaf hem een paar gloeiende kooltjes uit het helvuur, Jack holde een pompoen uit en stopte de kooltjes daarin. Nu had hij een lichtje bij zich en doolt rond tot op de dag van vandaag. Dat waren de dwaallichtjes die men vroeger zag en niet kon verklaren, de dolende ziel van Jack en zijn gloeiende kooltjes.

 

One thought on “Samhain

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s