Het kunstmatig kleuren van agaten

Wie regelmatig op beurzen of in winkels voor mineralen loopt kan er niet omheen. Agaat in de meest spectaculaire kleuren. Fel roze, blauw, groen, paars. Het is algemeen bekend dat deze exemplaren kunstmatig gekleurd zijn. Natuurlijk roze en blauw komt ook wel voor in agaat, maar dan zijn de kleuren veel bescheidener, meer pastel. Minder bekend is dat ook rode agaat (vaak ook carneool genoemd) vaak kunstmatig bijgekleurd is. Hetzelfde geldt voor onyx (zwarte agaat) en sardonyx (rood/bruine agaat tegenwoordig veel uit Madagascar met hele uitgesproken belijning). Hoe kleurt en/of bewerkt men deze agaten?

Bijgekleurde rode agaat

Het (bij)kleuren van agaat is al zo oud als de mensheid (ok, ietsje jonger..,.). De Egyptenaren kleurden rode agaat roder, er is een bijgekleurd exemplaar gevonden in de tombe van Toetanchamon. De Perzen en Indiers hadden de kennis en de middelen om dit te doen en ook Plinius de Oudere beschreef een manier om door een chalcedoon in honing te koken bij te kleuren. In de 18e en 19e eeuw werd dit bijkleuren van agaten geperfectioneerd door de edelsteenslijpers in Idar-Oberstein. Agaten bestaan uit verschillende banden en iedere band/laag heeft een andere porositeit en textuur. Dit zorgt er voor dat iedere band op een andere wijze de kleursubstantie die gebruikt wordt om bij te kleuren opneemt en er ook na het kleuren kleurverschil is in de lagen. Toen ik in de jaren ’90 in Idar-Oberstein voor het eerst bij verschillende edelsteen slijperijen kwam stonden daar standaard grote glazen potten gevuld met agaten en een kleurmengsel op de kast. Allemaal ‘geheim recept’ als je vroeg hier dit precies gedaan werd. Maar sinds de invoering van het internet bestaan er nog maar weinig echte geheimen.

Blauw gekleurde agaat

Rode agaat/carneool: Dit wordt gemaakt door agaat in een mengsel van ijzeroxide in salpeterzuur (aqua fortis in oude literatuur) of zwavelzuur (vitriool) te leggen. Vroeger gebruikte men als bron van ijzer roestige spijkers die opgelost werden in het zuur. Nadat de stenen hier een aantal weken in hebben gelegen worden ze verhit. Gele lagen in agaat worden rood door enkel verhitten zonder ze in een oplossing te leggen. Reeds rode agaten worden donkerder rood door verhitting.
Hierbij moet ik wel vermelden dat carneool en rode agaat ook van nature voorkomen en het dus niet gezegd is dat alle rode chalcedoon varianten op deze manier behandeld zijn.
Onyx: Donkere kleuren (zwart en bruin) in agaat worden verkregen door de stenen in een suiker (of honing) oplossing te leggen, daarna in kokend zwavelzuur (350-400 graden) te leggen. Deze verhitting zorgt er voor dat de suiker/honing vervalt naar koolstof en de steen zwart kleurt. Na dit proces wordt de steen met gedroogd en met olie behandeld. Naar men zegt zijn Braziliaanse carneolen het beste geschikt voor deze behandeling omdat deze de mooiste zwarte kleur krijgen.
Ook zilvernitraat geeft een agaat zwarte kleur, maar dit is geen duurzame methode en kan ongedaan gemaakt worden door de steen te verhitten of deze in salpeterzuur te leggen.
Sardonyx: Dit is bij de tegenwoordig bekende rode agaten met bruin/zwart/witte banden een combinatie van beide hierboven genoemde methodes. de rode kleur komt uit een ijzeroplossing en de donkere banden worden verkregen uit een suiker of honingoplossing icm kokend zwavelzuur. De mate van porositeit van de lagen bepaalt of de banden meer zwart of bruin kleuren. Reeds rode agaten kunnen bewerkt worden door ze te verhitten (2-3 weken in een hete oven), daarna in salpeterzuur te leggen en opnieuw te verhitten. Na deze bewerking vertonen ook deze stukken donkere banden.
Gele agaat: Deze kleur ontstaat door de agaten in ijzerchloride en zoutzuur te leggen en vervolgens te verhitten. Als een agaat al ijzeroxide bevat (dus al enigszins rood is), volstaat enkel een zoutzuurbad.
Groene agaat: De groene kleur wordt veroorzaakt door een chroomzoutoplossing of een nikkelnitraatoplossing in combinatie met verhitting.
Blauwe agaat: Felblauwe kleuren verkrijgt men door de stenen in een oplossing van bloedloogzout te leggen en daarna in ijzervitriool (ijzersulfaat) te koken. Geel en rood bloedloogzout zouden beide voor een andere tint blauw zorgen.

Bewerkte sardonyx

Deze processen waren vroeger goed bewaarde geheimen die slechts overgedragen werden op geschoolde steenbewerkers. Het was een kunst om agaten goed te kleuren en ze zo bijvoorbeeld geschikt te maken voor het snijden van camee’s en kunstobjecten. Je mag bij deze technieken ook niet spreken van het ‘verven’ van agaten, het zijn echt ingewikkelde chemische processen. Kleuren als roze en paars bestonden in het verleden niet. Deze zijn pas gekomen toen men de beschikking kreeg over moderne verfstoffen. Deze modernere verfstoffen kwamen eind 19e eeuw op de markt, maar waren lang niet allemaal even duurzaam en gezond. Men ging onder meer kobalt, aluminium en kwik gebruiken als verfstof. Veel van deze stoffen bleken erg giftig te zijn. Tegenwoordig kleurt men agaten in chemische verfmengsels in iedere gewenste kleur en spreek men bij deze fel roze, blauwe en paarse exemplaren met recht van geverfde agaten.